4. ÇEKİRDEK (NUKLEUS)
22/5/2008 -Kategori: sitoloji
4. ÇEK
ÇEKİRDEKÇİK (NUKLEOLUS)
Çekirdek hücre içi tüm biyokimyasal olaylar
ı ve hücre bölünmesini yöneten merkezdir. Çekirdekkat
ılımla ilgili tüm materyallerin bulunduğu organeldir. Hücre için kesinlikle gereklidir.Canl
ı hücrede çekirdek, parlak bir kesecik olarak ayırt edilir.Hemotoksilin-Eozin gibi asit ve baz boya kar
ışımları ile dokular boyandığında çekirdek mavimor renkte görünür. Bütün baz boyalarla çok iyi boyan
ırlar.Çekirde
ğin şekli genellikle hücre şekli ile uyumludur. Hücrede çoğunlukla orta (sentrik) yerleşimliolup bir tanedir. Ancak karaci
ğer hücreleri, testisin erkeklik hormonu (=testesteron) salgılayanleydig hücreleri gibi hücrelerde çok çekirdek olabilir. Çok çekirdekli hücrelere polikaryosit
denir.
Elektron mikroskobu ile dinlenme durumundaki (interfaz) bir hücrenin çekirde
ğinde; çekirdekzar
ı (karyoteka), çekirdek sıvısı (=karyoplazma), çekirdekçik (=nukleolus) ve kromatin ağı bulunur.Çekirdek zar
ı, hücre zarı gibi çift katlıdır. İki ünit zarın arasında bir açıklık (=perinükleer aralık)bulunur.
İç zar düz yüzlüdür. Dış zara ise ribozomlar tutunmuştur. Çekirdek zarında yer yer delikçikler(porus) gözlenir. Büyük büyültmelerde delikçiklerin aç
ık olmadığı ve bir diyafram ile kapalıoldu
ğu gözlenir. Delikçikler çekirdek ve sitoplazma arasında seçici madde geçişini sağlar.Çekirdek s
ıvısı sitoplazmadan daha yoğun bir sıvıdır. Kromatin ağı ve çekirdekçik arasındakibo
şlukları doldurur.Çekirdekçik (=nukleolus):
Çekirdek içinde sayıları bir veya bir kaç tanedir. Protein sentezindegörevli ribozomal RNA'n
ın yapım yeridir. Çekirdekçiğin çevresinde zar bulunmaz. Çok veçabuk protein üreten hücrelerde geli
şmiş olarak gözlenir. Bazik boyanma özelliğindedir.Kromatin a
ğı başlıca DNA (dezoksiribonükleik asit) dan oluşur. DNA protamin ve histon gibiproteinlerle ince uzun kromatin iplikçiklerini olu
şturur. Işık mikroskobunda kromatin iplikçiklerininyapt
ıkları ağ, çok koyu (heterokromatin) ya da çok açık gözlenebilir (ökromatin). Elektronmikroskobunda kromatin düzenli da
ğılmış tanecikler olarak belirir. Ayrıntılı incelemelerde ökromatinin,kromatin tanecikleri seyrek da
ğıldıkları için açık renkte, heterokromatinin ise kromatintaneciklerinin bir arada olmas
ı nedeniyle koyu renkle görülmektedir.Metabolizma i
şlevinin çok hızlı olduğu hücrelerde örneğin sinir hücrelerinin çekirdeklerinde ökromatinalanlar
ı fazla gözlenir.5. HÜCRE
İSKELETİHücre iskeleti, hücrenin tipik
şeklinin korunmasında, hücre hareketlerinin yerine getirilmesindeve hücre organellerinin hücre içinde yer de
ğiştirmelerinde görev alır.Mikrotübüller, mikrofilamanlar ve ara filamanlar hücre iskeletini olu
ştururlar.Ayr
ı bir başlık altında topladığımız bu yapıları sitoplazma içinde de anlatmak mümkündür. Hücreiskeleti unsurlar
ı organeller arasında bir çatı oluştururlar. Şekil 2.11'de görüldüğü gibi organellerinçevresini bir a
ğ gibi kuşatırlar.5.1. Mikrotübüller
Mikrotübüller protein yap
ıda olan, uzun, içi boş silindirik yapılardır. Çapları 24 nm'dir. Başlıcagörevleri hücresel asimetreyi korumak, hücre içi organel iletimine yard
ımcı olmak, bölünmeolay
ında kromozom hareketlerini sağlamak ve Golgi kompleksi ile endoplazmik retikulum arasındamateryal iletimini sa
ğlamaktır.Mikrotübüller
bazı kompleks hücre organellerinin yapısına katılırlar. Bunlar hareketli silya(kinosilya) kamç
ı (flagella) ve sentriollerdir. Mikrotübüller kinosilya, flagella ve sentriollere özelbir düzende organize olmu
şlardır.Sentrioller bölünmeyen hücrelerde Golgi kompleksi ile çekirdek aras
ında çift olarak yer alır.Sentrozom ad
ını alan bu çift yapı 300-500 nm uzunlukta 150 nm çapında olup, silindirik şekillidir.Sentrozom hücre bölünmesi s
ırasında mikrotübüllerin oluşturacağı iğ iplikçiklerinin yerininbelirlenmesinde rol oynar.
5.2. Mikrofilamanlar
Mikrofilamanlar aktin molekülünden olu
şan ipliksi yapılardır. 5-7 nm çapındadırlar. Hücreninfonksiyonu ve
şekline göre çok sayıda aktin tipi bulunmaktadır. Aynı hücrede de aktin tipindeçe
şitlilik görülebilir. Mikrofilamanlar hücrede ekzositoz, endositoz, hücre göçü gibi hücre zarıaktivitelerine kat
ılarak, bölünme sırasında hücrelerin ikiye ayrılmasında bölünme noktasındayüzük olu
ştururlar. Kas hücrelerinde kasılmayı sağlarlar ve sitoplazmada organel hareketlerinee
şlik ederler.5.3. Ara Filamanlar
Ara filamanlar mikrotübüller ve mikrofilamanlara benzer
şekilde olup 8-10 nm çapındadırlar.Ara filamanlar
ı oluşturan proteinler birden fazladır. Örneğin epitel hücrelerinde sitokeratin bulunuken,düz kas hücrelerinde desmin bulunur. Bu çe
şitlilik kanser araştırmalarında önemlidir.Ara filamanlar
ın bulundukları yere göre çeşitli görevleri vardır. Örneğin epitel hücrelerinde başlıcagörevleri mekanik sa
ğlamlılık kazandırmak, su ve ısı kaybını önlemektir.Canl
ı organizmalar hücre adı verilen birimlerden oluşmuştur. Hücreler biraraya gelerek dokuları,dokular organlar
ı, organlar sistemleri geliştirirler. Organizmada şekil, çoğalma, yaşam süreleri,büyüklük ve i
şlevleri yönünden farklı hücre tipleri bulunur. Bütün hücrelerin kimyasal bileşimisu, proteinler, lipidler, karbonhidratlar ve elektrolitlerdir. Do
ğada bulunan elementlerinaz bir k
ısmı organizmada sürekli olarak bulunur ve temel yapı taşı görevi yapar.Hücre hücre zar
ı, sitoplazma ve çekirdek olmak üzere üç temel yapıdan oluşur. Hücre zarı,hücrenin d
ış sınırını oluşturarak hücreye şekil kazandırır. Sitoplazma, çekirdek ve hücre zarıaras
ında hücre organellerinin yer aldığı kısımdır. Hücre organellerinin arasını doldurur. HücreÖzet
organellerini endoplazmik retikulum, ribozom, Golgi kompleksi, lizozom, peroksizom, mitokondriyon
ve sentrozom olarak belirtebiliriz. Sitoplazmada bu organellerden ba
şka hücre iskeletiolarak inceledi
ğimiz mikrotübüller, mikrofilamanlar ve ara filamanlar ile paraplazmik maddelerbulunur. Çekirdek ise hücrenin i
şlevlerinin kontrol edildiği ve kalıtım materyalinin bulunduğuorganeldir.
Yorum (0) Yorum yaz! Kalıcı Bağlantı
SİTOPLAZMA
22/5/2008 -Kategori: sitoloji
3. S
Hücre zar
ı ve çekirdek arasında yer alan sitoplazma saydam, jel kıvamında madde ve bu maddeiçinde yüzen
şekilli unsurlardan oluşmuştur.Sitoplazmay
ı oluşturan yapılara aşağıda olduğu gibi değişik isimlendirmeler yapılır:-Esas plazma (Hyaloplazma):
Sitoplazmada hücre organelleri arasındaki sıvıdır. Bu sıvı bütünhücrelerde bulunur. Protein, su, enzimler, hormonlar, mineraller, ya
ğlar ve karbonhidratlardanolu
şmuştur.-Metaplazma:
Hücrenin fonksiyonu için ortaya çıkan kalıcı fibril şeklindeki yapılar (hücre iskeleti)metaplazmay
ı oluşturur.-Öplazma:
Sitoplazmada geçici olarak belli dönemlerde oluşan yapılara verilen isimdir.Hücre bölünmesi s
ırasında ortaya çıkıp sonra yok olan mitoz mekiğini, öplazmaya örnek olarakverebiliriz.
-Paraplazma:
Hücrede hayat olayları devamlılık gösterir. Bir kısım maddeler sürekli olarak yapılır,parçalan
ır ve canlı maddelerin yapısına katılır. Bazı maddeler ise hücre içinde depo maddesigibi bulunurlar.
Hangi yap
ılar hücrede paraplazmik maddelerdir?Besin maddeleri, salg
ı granülleri ve pigmentler hücre içindeki paraplazmik maddelerdir.Sitoplazmada
şekilli unsurlar olarak isimlendirilen yapılardan hücre organellerini, endoplazmikretikulum, ribozomlar, Golgi kompleksi, lizozomlar, peroksizomlar, mitokondriyonlar
ı sırası ileayr
ıntılı olarak inceleyelim.3.1.Endoplazma Retikulumu ve Ribozomlar
Endoplazma retikulum elektron mikroskobu ara
ştırmalarının ortaya çıkardığı organellerden birisidir.Granüllü ve granülsüz olmak üzere iki tipi bulunur.
Granüllü endoplazma retikulumu membran
ına düzenli aralıklarla ribonükleoprotein parçacıkları(=ribozom) dizilmi
ştir. Ribozomlar tübülüslere tanecikli bir görünüm kazandırırlar.Ribozomlar
ın varlığı granüllü endoplazmik retikuluma bazik boyanma özelliği kazandırır.Büyük büyülmelerde, endoplazma retikulumu ince tüp
şeklinde zarsı yapıların sık sık dallanmalargöstererek birbirleri ile a
ğızlaştığı ağ şeklinde düzenlenen bir sistem olduğu gözlenir. İncetübüller kimi yerde geni
şleyerek kese şeklinde görülür. Tübüllerin içi sıvı ile doludur.Granüllü endoplazma retikulumu hücrenin protein yap
ımı ile görevli organelidir. Protein senteziniyapan mikromakineler ribozom tanecikleridir.
Ribozomlar
, %65 RNA ve %35 proteinden oluşmuş yuvarlak yapılardır. 120-200 oA büyüklüğündedirler.Hücrede ya endoplazma retikulumu membran
ına tutunmuş ya da serbest taneciklerhalinde bulunurlar. Serbest ribozomlar genellikle hücrenin kendi gereksinimi olan hücre
içi proteinleri üretirler.
Granülsüz endoplazma retikulumu granüllü tipe oranla daha ince membran
ı olan kısa tübülüslerdenolu
şur. Asidofilik boyanma özelliği gösterirler. Granülsüz endoplazma retikulumunungörevleri çe
şitlidir. Steroid hormon salgılayan hücrelerde iyi gelişmiştir. Çizgili kaslarda kasılmaolay
ını, kolesterol ve safra yapımını, ilaçların veya zehirli maddelerin olumsuz etkilerininyok edilmesi gibi de
ğişik metabolizma olaylarını düzenler. Bu önemli görevlerini yerine getirebilmekiçin ise k
ırktan fazla sayıda enzim içerirler. Enzimlerin aktiviteleri ırklara, topluluklara vebireylere göre farkl
ılık gösterir.İ
laçlara dayanıklılığın ve yan etkilerin her birey için değişik olmasının nedeni bu şekilde açıklanmaktadır.Endoplazma retikulum granüllü ve granülsüz
şekli aynı hücrede bulunabilir (Şekil 2.3). Bu organelhücrede sentezi yap
ılan ürünlerin depolandığı ve gidecekleri yönleri gösteren adreslerkazand
ıkları yer olarak bilinir.3.2.Golgi Kompleksi
Golgi kompleksi, Golgi apparatus ya da Golgi cisimci
ği olarak da isimlendirilir. Hücrede çekirdeğinyak
ınında bulunan yassı keseler ve bunlara eşlik eden veziküllerden oluşmuştur . Eritrositler ve keratinize epitel hücreleri hariç tüm hücrelerde bulunur. Golgi kompleksininboyutlar
ı hücre tipine ve salgı aktivitesine göre değişir. Bazı hücrelerde büyük bir tane bulunuyorkenbaz
ı hücrelerde birbirine bağlı çok sayıda (=karaciğer hücresinde en fazla 50 tane) Golgikompleksi bulunur.
Elektron mikroskobi incelemelerinde
golgi kompleksini oluşturanyass
ı keselerin orta kısımlarının basık kenarlarının biraz genişlemiş olduğu gözlenir.Yass
ı keselerin içi sıvı ile dolu olup düz değil hafif eğilimlidirler. Bu şekilde konveks ve konkaviki farkl
ı yüz ortaya çıkar. Konveks yüze, giriş yüzü ya da şekillenme yüzü (=cis), konkav yüzeise ç
ıkış yüzü ya da olgunlaşma yüzü (=trans) ismi verilir.Granüllü endoplazma retikulumunda sentezlenen ürünler ta
şıyıcı veziküller aracılığı ile Golgikompleksinin
şekillenme yüzüne gelir. Belli işlemlerden geçirildikten sonra ise olgunlaşma yüzüneula
şarak ürünler cisimciği terkederler. Giriş yüzü endoplazma retikulumu ile ilişkilidir. Çıkışyüzü ise materyalin iletilece
ği yöndedir. Proteinler ve lipidler Golgi kompleksi lümenine girişyüzünden zar kayna
şması sonucu girerler, daha sonra çıkış yüzüne doğru ilerleyerek bir ol- gunlaşma süreci geçirirler . Ürünler modifiye edilerek bir kesecikten diğerine aktarılır. Çıkış yüzüneula
şan ürünlerin özel işaretlemeleri yapılmıştır. Hücre içine bakıldığında en az 10 farklıtürde ta
şıyıcı veziküle rastlanır. Bu veziküllerin üzerinde moleküler adresler bulunmaktadır.Moleküler adreslere sahip ürün, d
ış ortama, lizozoma ya da hücre içine doğru gönderilir.Golgi kompleksinin;
-Endoplazma retikulumda sentezlenen ürünleri tanzim etmek,
-Ta
şıdığı enzimler nedeni ile sentezlenen ürünlerden bazı çıkarımlar ve eklentiler yapmak,-Ürünleri konsantre etmek görevleri bulunmaktad
ır.Golgi kompleksi bazen
şekil değiştirerek yeni bir yapının oluşmasına yol açar. Spermiumunba
ş bölgesindeki akrozom adı verilen döllenmeyi kolaylaştıran enzimler bulunduran yapı Golgikompleksinin
şekil değiştirmesi olayına örnek oluşturur.3.3. Lizozomlar
Sitoplazma içinde yuvarlak
şekilli etrafı zarla çevrili organellerdir. Eritrositler dışında her hücredebulunurlar. Lizozomlar içinde dü
şük pH'da etkili 50 eritici enzim tanımlanmıştır. Enzimlerhücrenin kendi sitoplazmas
ına zarar vermezler. Ölüm sonrası değişimler lizozom zarının geçirgenliğinibozar. Enzimler sitoplazmay
ı eritmeye başlar. Histolojik tespit maddelerinin bua
şamada kullanıldığını görmüştük. Tespit maddeleri lizozom içi enzimleri makromoleküller halindeolduklar
ı yere çöktürür. Bu şekilde enzimlerin sitoplazmaya geçişleri engellenir.Hücre kendi kendini yok eder; ba
şka bir deyişle eritir.Lizozomlar hücrenin sindirim organeli olarak dü
şünülebilir. Golgi kompleksinin çıkış yüzündenayr
ılan içi eritici enzimlerle dolu veziküller homojen görünümlü primer lizozomlardır.Hücre d
ışından hücre içine fagositoz ya da pinositoz yoluyla alınan yapılar (örneğin bakteri yada besinler) sindirilmek istendi
ğinde, primer lizozom zarı ile bu maddelerin çevrelerindeki zarkayna
şır. Lizozomlardaki eritici enzimler keseciğin içine akar. sekonderlizozom (=heterofagozom) ad
ı verilen yeni bir yapı gelişir. Eğer hücre içinde yaşlanmadandolay
ı bozulmuş yapılar varsa aynı şekilde primer lizozomlarca sindirilir. Bu şekildeki sekonderlizozoma otofagozom ad
ı verilir. Otofagozomların sayısı yaşlılıkta, açlıkta ve doku yaralanmalarındaartar.
3.4.Peroksizomlar (=Mikrocisimler)
Peroksizomlar sitoplazmada çaplar
ı lizozomlara yakın yuvarlak şekilli organellerdir. Katalaz,peroksidaz ve oksidaz enzimleri içerirler. Oksidazlar yolu ile mitokondriyonlar gibi enerji üretirler.
Ancak bir hücrede enerji üretiminin yakla
şık %90'ı mitokondriyonlarda, %10'u peroksizomlardadır.Di
ğer enzimlerin işlevleri çeşitlidir. Peroksizomlar hemen bütün hücrelerde bulunurlar.Metabolik aktivitesi çok olan hücrelerde say
ıca fazladırlar.3.5. Mitokondriyon (=Ço
ğul ismi mitokondria)Mitokondriyonlar canl
ıhücrelerin sitoplazmalarında yavaş hareketleri olan boyları ve şekillerinide
ğiştiren organellerdir. Zaman zaman bölünebilirler. Genellikle sitoplazma hacminin %25'inikapsarlar.
Sitoplazma içinde iki kat zarla çevrilidirler. I
şık mikroskobu ile tanecik ya da ipliksi yapılar şeklindegörülürler. Hücre organelleri içinde en büyük olanlar
ıdır (0,5-1μ).Enerji üretimi yapan, ayr
ıca çok sayıda kimyasal işlemin gerçekleştiği organellerdir. Yiyeceklerdekikarbonhidratlar, aminoasitler ve ya
ğlar mitokondriyon içinde okside edilerek C02 vesu ile birlikte ATP
şeklinde serbest enerji sağlanır. ATP yaşamsal fonksiyonların hepsinde kullanılanbir enerji tipidir.
ATP sentezi için birçok enzim gerekir. Bu enzimler mitokondriyon iç ve d
ış zarı ile, zarlararasık
ısım ve matrikste bulunur.Krista nedir
?Mitokondriyon iç zar
ı Şekil 2.9'da görüldüğü gibi matrikse doğru bir takım çıkıntılar yapar.Bu çıkıntılarakrista ad
ı verilir. Kristaların temel fonksiyonu iç yüzeyi artırmaktır. Mitokondriyonlargenellikle hücrenin belli bölgelerinde birikirler. Bunun nedeni üretilen enerjinin tüketilece
ği bölgeyemümkün oldu
ğunca yakın tutulmak istenmesidir.Mitokondriyonun ço
ğalma yeteneği hangi özelliğinden kaynaklanır?Mitokondriyonlar hakk
ında önemli buluşlardan birisi kendi DNA molekülünün ve ribozom gibiorganellerinin bulunmas
ıdır. DNA molekülünün nispeten küçük kopyalarını barındırır. Bu organelleriyard
ımı ile bağımsız bölünme ve protein sentez etme özelliklerine sahiptir.Hücreye yönelik olumsuz ko
şullardan en çabuk etkilenen organel mitokondriyonlardır. Hemenbüyüyüp
şişerler.Yorum (0) Yorum yaz! Kalıcı Bağlantı